Tarihin en ölümcül ve en büyük tsunamileri

İnsanları öldüren şey dalganın yüksekliği değildir. Asıl belirleyici olan, suyun karada ne kadar ilerlediği, yolu üzerinde kaç kişinin yaşadığı ve bu insanların kaç dakika önceden uyarıldığıdır. En ölümcül tsunamilerle en büyük tsunamilerin iki ayrı liste oluşturması bundandır.

Güncellendi 15 Eylül 2026

Kayıtlara geçmiş en ölümcül tsunami, 2004'te Hint Okyanusu'nda, en kötü noktasında yaklaşık 51 m yükseğe tırmandı. Bugüne kadar ölçülen en yüksek tsunami ise 1958'de Alaska'daki bir fiyortta bunun on katı yükseğe çıktı ve körfezde iki kişinin ölümüne yol açtı. İki sıralamayı yan yana koyduğunuzda, tsunamiler hakkında bilinmesi gerekenlerin çoğu kendiliğinden ortaya çıkıyor.

Tsunami nedir ve neden oluşur?

Tsunami, büyük miktarda suyun aniden yerinden oynamasıyla oluşan bir dalga dizisidir. Eski İngilizce adı "tidal wave" (gelgit dalgası) öyle düşündürse de gelgitle hiçbir ilgisi yoktur. Rüzgâr dalgası denizin yalnızca üst katmanını çalkalar; tsunami ise deniz tabanına kadar bütün su sütununu hareket ettirir.

• Depremler tsunamilerin büyük kısmına yol açar. Bir dalma-batma zonunda kilitlenmiş fay aniden kaydığında, yüzlerce kilometre uzunluğundaki bir alanda deniz tabanı metrelerce yükselir ya da çöker. Deniz yüzeyi de bu hareketi izler ve yerçekimi oluşan kabarıklığı dalgalar hâlinde dışarıya doğru yayar.
• Fiyortlara düşen ya da su altı yamaçlarından aşağı kayan heyelanlar en yüksek dalgaları üretir, fakat bu dalgalar enerjilerini hızla kaybeder ve yerel kalır.
• Yanardağlar tsunamiyi çökerek, denize giren piroklastik akıntılarla ya da patlamanın kendisiyle tetikleyebilir: Krakatau 1883, Hunga Tonga 2022.
• Hava olayları ve çarpmalar: fırtınalardaki ani basınç sıçramaları küçük "meteotsunamiler" doğurur; okyanusa düşen bir asteroit de tsunami yaratır (bkz. meteor boyutları).

Her büyük deprem büyük bir tsunami yaratmaz. Bunun için fayın sığ olması, denizin altında ya da yakınında bulunması ve deniz tabanını düşey yönde oynatması gerekir. Zemini yana doğru kaydıran bir deprem genellikle yalnızca küçük bir tsunami üretir. Büyüklükler konusunda ayrıntılar için kaydedilmiş en güçlü depremler yazısına bakabilirsiniz.

Tarihin en ölümcül tsunamileri

Sıralama, NOAA'nın küresel tsunami veri tabanında tsunamiye atfedilen ölüm sayılarına dayanıyor; eski olaylara ait rakamlar tahmindir.

İki ünlü rakam listeye alınmadı. 1782'de 40.000 kişiyi öldürdüğü söylenen bir "Tayvan Boğazı tsunamisi" eski kataloglarda hâlâ yer alıyor, ancak NCEI bu kaydı şüpheli sayıyor, çünkü hiçbir Çin kaynağında anılmıyor. Yaklaşık 80.000 kişinin öldüğü 1908 Messina felaketi ise deprem listesine ait: 12 m'lik tsunami bu ölümlerin tahminen 1.500–2.000'inden sorumluydu.

Listedeki olayları birleştiren şey dalga yüksekliği değil. Ortak noktaları kalabalık kıyılar, sarsıntı ile su arasında saatler yerine dakikaların olması ve çoğu durumda hiç uyarı yapılmamasıdır.

2004 Hint Okyanusu tsunamisi (Boxing Day tsunamisi)

26 Aralık 2004'te yerel saatle 07.58'de 9,1 büyüklüğündeki bir deprem, kuzey Sumatra'dan Andaman Adaları'na uzanan levha sınırını 1.200–1.300 km boyunca kırdı. Dalgalar yaklaşık 20 dakika içinde Açe'ye, yedi saat sonra da Somali kıyılarına ulaştı. Açe'de tırmanma yüksekliği 50,9 m'yi buldu.

2004 tsunamisinde kaç kişi öldü? NOAA veri tabanına göre ölü ya da kayıp sayısı 227.899: Endonezya'da yaklaşık 167.500, Sri Lanka'da 35.300, Hindistan'da 16.300, Tayland'da 8.200, Somali'de 289 ve bir düzine başka ülkede daha fazlası. Yaklaşık 1,7 milyon kişi yerinden edildi.

Tayland'da dalgalar Phuket çevresinde 3–5 m yüksekliğe ulaştı. Çoğu yabancı turist olmak üzere yaklaşık 8.200 kişi öldü ya da kayboldu; en ağır darbeyi Khao Lak aldı. Mai Khao plajında on yaşındaki İngiliz kız Tilly Smith, geri çekilen denizi bir coğrafya dersinden hatırlayıp tanıdı ve plaj zamanında boşaltıldı.

Merkez üssüne yakın Simeulue Adası, 1907 tsunamisinin hatırasını smong adlı bir anlatıyla canlı tutmuştu: yer şiddetle sallanır ve deniz geri çekilirse tepelere koş. Yaklaşık 78.000 ada sakininden yalnızca yedisi öldü. 2004'te Hint Okyanusu'nda bir uyarı sistemi yoktu; 2005'te geçici bir hizmet kuruldu, 2011'den bu yana ise Avustralya, Hindistan ve Endonezya'daki bölgesel merkezler uyarı yayımlıyor.

Japonya 2011: Tōhoku tsunamisi

11 Mart 2011'de 9,0–9,1 büyüklüğündeki bir deprem, kuzeydoğu Japonya açıklarındaki levha sınırını kırdı. Ülkenin dalgakıranları, tatbikatları ve dünyanın en iyilerinden biri sayılan bir uyarı sistemi vardı; buna rağmen 15.901 kişi hayatını kaybetti, 2.519 kişi ise hiç bulunamadı. En çok etkilenen üç vilayette incelenen kurbanların %92'si boğularak ölmüştü ve neredeyse üçte ikisi 60 yaş ve üzerindeydi.

Iwate kıyısında tırmanma yüksekliği yaklaşık 40 m'ye ulaştı. Düz Sendai Ovası'nda su 5 km'den fazla içeri ilerledi ve Japonya'nın 561 km²'lik bir bölümü sular altında kaldı. Tsunami, Fukuşima Daiçi nükleer santralinin soğutma sistemini de devre dışı bıraktı.

Daha küçük tsunamilere göre tasarlanan dalgakıranların çoğunu su düpedüz aşıp geçti. İnsanları kurtaran, hiç beklemeden yola çıkmak ve yükseğe tırmanmaktı.

Lizbon, Krakatau ve tarihteki diğer tsunamiler

Lizbon, 1 Kasım 1755. Büyüklüğü 8,5 ya da daha fazla olarak tahmin edilen deprem, kiliselerin dolu olduğu Azizler Yortusu'nda meydana geldi. Hayatta kalanlar açık rıhtım alanına kaçtı ve tsunami onları tam orada yakaladı; Algarve kıyısında dalgalar yer yer 30 m'yi aştı. Portekiz, İspanya ve Fas genelindeki toplam ölü sayısına ilişkin tahminler on binlerden yaklaşık 100.000'e kadar uzanıyor.

Krakatau, 27 Ağustos 1883. Patlama, Sunda Boğazı'na 30–40 m yüksekliğinde dalgalar gönderdi ve 250'den fazla köyü yok etti. NOAA, yaklaşık 36.400 ölümün 34.417'sini patlamaya değil suya bağlıyor (bkz. en büyük yanardağ patlamaları).

Sanriku, Japonya, 15 Haziran 1896. Sarsıntı zayıftı ve köylerde bayram kutlanıyordu; yarım saat içinde 38 m'ye varan dalgalar yaklaşık 27.000 kişiyi öldürdü. Bu bir "tsunami depremi"ydi: yavaş ilerleyen, yeri hafifçe sallayan ama deniz tabanının büyük bir kısmını yükselten bir kırılma. Hafif bile olsa uzun süren her depremden sonra kıyıdan uzaklaşma tavsiyesi bu yüzden verilir.

Kamçatka ve Kuril Adaları, 4–5 Kasım 1952. 9,0 büyüklüğündeki deprem, 30–40 dakika içinde Sovyet kıyılarının 700 km'lik bölümüne dalgalar gönderdi. Severo-Kurilsk'te ilk dalgadan kaçan insanlar aşağı geri döndü ve daha güçlü olan ikinci dalgaya yakalandı. Resmî ölü sayısı 2.336 idi; sonraki tahminler 4.000–14.000'e kadar çıkıyor ve felaket 1990'lara kadar gizli tutuldu.

Şili, 22 Mayıs 1960. Kaydedilmiş en güçlü deprem olan M9,5, Şili'de çoğu tsunami nedeniyle 1.000–2.000 kadar kişinin ölümüne yol açtı. Dalgalar ardından Büyük Okyanus'u aşarak 15 saat sonra Hawaii'nin Hilo kentinde 61 kişiyi, Japonya'da ise yaklaşık 140 kişiyi öldürdü.

Kaydedilmiş en büyük tsunamiler

"En büyük" genellikle tırmanma yüksekliği anlamına gelir: suyun karada ulaştığı en yüksek noktanın normal deniz seviyesinden yüksekliği. Bu ölçüte göre sıralama tamamen değişir ve listenin üst sıralarındaki olayların çoğu kimseyi öldürmemiştir.

İlk yedi sıranın tamamı kapalı bir su kütlesine düşen heyelanlardı: bir fiyort, bir göl, bir baraj gölü. Bunlara mega tsunami deniyor. Resmî bir terim değil, ama genellikle 100 m ve üzeri tırmanma için kullanılıyor. İçlerinde en ölümcülü olan Vajont'ta dalga 262 m'lik barajın üzerinden aşarak aşağıdaki Longarone kasabasını yok etti ve yaklaşık 2.000 kişiyi öldürdü.

Deprem kaynaklı tsunamiler nadiren 40–50 m'den fazla tırmanır, ama koca okyanusları boydan boya aşan çok daha büyük su kütlelerini hareket ettirirler. Bu grafikteki en kısa üç çubuğun en ölümcüller listesinin üst sıralarında yer alması bundandır.

Lituya Körfezi 1958: kaydedilmiş en yüksek tsunami

9 Temmuz 1958 gecesi 7,8 büyüklüğündeki bir deprem, güneydoğu Alaska'daki dar bir fiyort olan Lituya Körfezi'nin iç ucundaki bir yardan yaklaşık 30 milyon m³ kaya kopardı. Kayalar Gilbert Koyu'na düştü ve yerinden çıkan su karşıdaki sırta 524 m (1.720 ft) tırmanarak ormanı çıplak kayaya kadar sıyırdı. Olay bugün de mega tsunaminin klasik örneği sayılıyor.

Körfezde demirli üç balıkçı teknesi vardı. Sunmore, Orville ve Mickey Wagner ile birlikte battı. Badger kum dilinin üzerinden sürüklenip battı, ama sahipleri bir sandalla kurtuldu; Howard Ulrich ile yedi yaşındaki oğlu ise dalgayı Edrie teknesinde atlattı. Yakutat Körfezi'nde üç kişi daha öldü. Körfezin kendisini geçen dalga çok daha alçaktı, onlarca metre düzeyindeydi.

Lituya Körfezi bunu daha önce de yaşamıştı: 1853–54'te 120 m, 1936'da 149 m tırmanma. 10 Ağustos 2025'te ise 300 km'den daha yakın bir yerde aynısı tekrarlandı. Geri çekilen bir buzulun gevşettiği en az 64 milyon m³'lük bir heyelan, Juneau'nun güneyinde kruvaziyer gemilerinin sık uğradığı Tracy Arm fiyorduna düştü. Su karşı duvarda 481 m yükseğe tırmandı. Kimsenin yaralanmamasının başlıca nedeni, sabah 5.26'da orada hiç gemi bulunmamasıydı. Geri çekilen buzullar bu tür yamaçlardan giderek daha fazlasını açığa çıkarıyor.

Tsunami ne kadar hızlı, ne kadar yüksek ve ne kadar uzağa gider?

Tsunami ne kadar hızlı ilerler?

Hız neredeyse yalnızca derinliğe bağlıdır: v = √(g·d). 4.000 m derinliğindeki okyanusta tsunami yaklaşık 713 km/sa hızla, yani bir jet yolcu uçağı kadar hızlı ilerler. 200 m derinliğindeki kıta sahanlığında hızı yaklaşık 160 km/sa, 10 m derinlikteki suda ise yaklaşık 36 km/sa düzeyine iner. Bu bile hiç kimsenin koşarak kaçamayacağı bir hızdır.

Tsunami ne kadar yükselebilir?

Açık okyanusta tsunami genellikle bir metreden alçak, yüzlerce kilometre uzunluğundadır; bu yüzden gemiler onu neredeyse fark etmez. ABD Ulusal Hava Durumu Servisi'ne göre kıyıda çoğu tsunami 3 m'nin (10 ft) altında kalır, ama aşırı olanlar 30 m'yi (100 ft) geçer.

Tsunami karada ne kadar ilerler, ne kadar uzağa gidebilir?

Karaya ne kadar ilerleyeceği araziye bağlıdır. Kıyının hemen gerisinde tepeler yükseliyorsa dev bir dalga bile birkaç yüz metrede durur; düz bir ovada ise büyük bir tsunami, Sendai'de olduğu gibi, birkaç kilometre içeriyi basar ve nehirler boyunca daha da ileri gider. Açık okyanusta büyük bir tsunami koca bir havzayı baştan başa geçebilir: 2004 dalgaları merkez üssünden 5.000 km kadar uzaktaki Somali'de, 1960 Şili tsunamisi ise yaklaşık 17.000 km ötedeki Japonya'da can aldı.

Tsunami ne kadar sürer?

Dalgalar 5 dakika ile 2 saat arasında değişen aralıklarla gelir; su basması, çekilmesi ve yeniden basması saatlerce sürer, tehlike bir gün ya da daha uzun devam edebilir. İlk dalga çoğu zaman en büyüğü değildir. 1868 Arica depreminden sonra deniz Büyük Okyanus çevresinde iki üç gün boyunca kabarıp çekilmeye devam etti.

Son tsunami ne zaman oldu?

Küçük tsunamiler birkaç haftada bir yaşanır: NOAA veri tabanı yalnızca 2025 yılı için yirmiden fazla tsunami listeliyor, çoğu birkaç santimetre yüksekliğinde. Eylül 2026 itibarıyla son yılların dikkat çekenleri şunlar:

• Mindanao, Filipinler, Haziran 2026. M7,8'lik bir deprem yaklaşık 2,5 m'lik tırmanmaya yol açtı.
• Tracy Arm, Alaska, 10 Ağustos 2025. Yukarıda anlatılan 481 m'lik heyelan kaynaklı mega tsunami.
• Kamçatka, 29–30 Temmuz 2025. 2011'deki Tōhoku'dan bu yana dünyanın herhangi bir yerinde yaşanan en güçlü deprem olan M8,8, Kamçatka kıyısının bazı kesimlerine 3–4 m'lik dalgalar getirdi ve Severo-Kurilsk limanını su bastı; sonraki saha çalışmaları 17 m'ye varan tırmanma tespit etti. Japonya yaklaşık 1,9 milyon kişiye tahliye çağrısı yaptı, dalgalar Maui'de 1,74 m'ye ulaştı. Su kimseyi öldürmedi, çünkü Severo-Kurilsk 1952'den sonra daha yüksek bir yerde yeniden kurulmuştu.
• Noto Yarımadası, Japonya, 1 Ocak 2024. M7,5'lik deprem yaklaşık 11 m'ye varan tırmanmaya neden oldu.
• Hunga Tonga–Hunga Haʻapai, 15 Ocak 2022. Patlama Büyük Okyanus'un dört bir yanına dalgalar gönderdi; yaklaşık 15 m'ye ulaştıkları Tonga'da köyleri yok etti, Peru'da iki kişinin boğulmasına yol açtı.

Bu sayfa canlı bir akış değildir; güncel uyarılar için aşağıdaki uyarı merkezlerini takip edin. Ziyaretçilerin son 30 günde neleri simüle ettiğini görmek için son simülasyonlar sayfasını açabilirsiniz.

Tsunamiden nasıl kurtulunur?

1. Yürüyerek yükseğe ya da iç kesimlere gidin. Tahliye tabelalarını izleyerek tehlike bölgesinden çıkın. Zamanında uzaklaşamıyorsanız yüksek, betonarme bir binanın üst katlarına çıkın.
2. Bakmaya gitmeyin. Suyu çekilmiş deniz tabanı, geri çekilen dalganın kendisidir.
3. İlk dalgadan sonra geri dönmeyin. Yetkililer güvenli olduğunu söyleyene kadar uzak durun; bu saatler sürebilir. Severo-Kurilsk'te geri dönenleri ikinci dalga öldürdü.
4. Teknedeyseniz liman talimatlarına uyun; zaten kıyıdan epey açılmış ve derin sudaysanız orada kalın.
5. Önceden hazırlanın. Evinizin, otelinizin ya da okulunuzun tsunami bölgesinde olup olmadığını, en yakın yüksek yerin neresi olduğunu ve oraya yürümenin ne kadar sürdüğünü öğrenin. Aile için bir buluşma noktası belirleyin.

Resmî uyarıları Hawaii ve Alaska'daki ABD Tsunami Uyarı Merkezleri, Japonya Meteoroloji Ajansı ve Hint Okyanusu için Avustralya, Hindistan ve Endonezya'daki bölgesel merkezler yayımlar; yerel düzeyde ülkenizin acil durum hizmetinin talimatlarına uyun.

Diğer yazılar