Buzul çağı haritası

Saati 21 000 yıl geri alın. Okyanus 130 metre daha alçakta, Sibirya Alaska'ya değiyor, Kuzey Denizi bir av sahası ve bugün Toronto ile Stockholm'ün bulunduğu yerde bir buz duvarı yükseliyor.

Bu harita neyi gösteriyor

Yukarıdaki harita, tek bir sayısı değiştirilmiş günümüz dünyasıdır: denizin yüksekliği. Kaydırıcıyı son 21 000 yıl içinde herhangi bir ana çektiğinizde okyanus o dönemdeki seviyesine iner. Bugünkü deniz tabanının o sırada su üstünde kalan her parçası kum rengine bürünür, beyaz örtüler ise büyük buzulların nerede olduğunu gösterir. Listeden bir yer seçin, herhangi bir kasabayı arayın ya da haritaya dokunarak o noktadan kıyının ne kadar uzakta olduğunu öğrenin.

Buradaki hiçbir şey elle çizilmiş bir tahmin değil. Ortaya çıkan kara, deniz tabanının gerçek derinlik ölçümlerinden geliyor; su seviyesi, yayımlanmış bir küresel deniz seviyesi rekonstrüksiyonunu izliyor; buz ise tabakaların en geniş hâllerindeki haritalanmış sınırlarına dayanıyor. Sayfa, Dünya'daki her kıyı için basit bir soruyu yanıtlamak üzere tasarlandı: Mamutlar yaşarken burada ne vardı?

Okyanus neden 130 metre daha alçaktaydı

Su bir gezegenden yok olup gitmez. Son buzul döneminde sadece başka bir yerde depolanmıştı: Kanada'yı, Amerika Birleşik Devletleri'nin kuzeyini, İskandinavya'yı, Britanya Adaları'nı ve Arktik şelfleri örten, kalınlığı 3-4 km'ye varan buz tabakalarında. Okyanustan öyle çok su çekildi ki, 26 000 ile 20 000 yıl önceki zirvede deniz seviyesi yaklaşık 120 ila 134 metre düştü. Jeologlar bu döneme Son Buzul Maksimumu diyor.

Kıta sahanlıkları sığdır, çoğu zaman derinlikleri 100 metreyi bulmaz; bu yüzden bu büyüklükte bir düşüş, sahanlıkların muazzam alanlarını açığa çıkardı. Britanya ile Danimarka, Sibirya ile Alaska, Malezya ile Borneo, Avustralya ile Yeni Gine arasındaki deniz tabanı karaya dönüştü. Bu ovalarda nehirler akıyor, hayvanlar otluyor, insanlar yaşıyordu. Sonra buz eridi, su geri geldi ve ovalar birkaç bin yıl içinde sulara gömüldü.

Deniz ne zaman geri geldi

Yükseliş düzenli olmadı. Zirveden sonraki birkaç bin yıl boyunca buz neredeyse hiç kıpırdamadı. Ardından, yaklaşık 16 500 yıl önce tabakalar çökmeye başladı ve okyanus 8 000 yıl öncesine kadar her bin yılda aşağı yukarı 12 metre yükseldi. Yaklaşık 14 500 yıl önce yaşanan bir sıçramada (Meltwater Pulse 1A, Erime Suyu Atımı 1A) ise beş yüzyılda yaklaşık 20 metre birden yükseldi. Bu haritadaki kaydırıcı, Lambeck ve ekibinin 2014'te yayımladığı rekonstrüksiyonu tam metreye yuvarlanmış olarak izliyor:

Kayıp topraklar

Beringia

Kaydırıcıyı 21 000 yıla getirip Bering Boğazı'na bakın. Boğaz yalnızca 50 metre derinliğinde olduğu için erkenden kapandı ve on binlerce yıl kapalı kaldı. Onun yerini alan ova, yani Beringia, bugünkü ıslak tundra değil, kuru ve rüzgârlı bir çayırlıktı. Burası otlayan hayvanlarla doluydu: mamutlar, atlar, bozkır bizonları ve onları avlayan aslanlar. İnsanlar da burada yaşadı ve buradan yürüyerek en geç 16 000 yıl önce, belki çok daha erken, Amerika kıtasına geçtiler. Deniz, boğazı yaklaşık 11 000 yıl önce yeniden kapattı.

Doggerland

Kuzey Denizi'nin güney kesiminin hiçbir yeri 50 metreden derin değildir ve buzul maksimumunda tamamı karaydı: Britanya'yı Hollanda, Almanya ve Danimarka'ya bağlayan, nehirler, göller ve bataklıklarla dolu bir ova. Arkeologlar bu ovaya, ovanın son yüksek noktası olan Dogger Bank adlı kum sığlığından hareketle Doggerland adını veriyor. Balıkçı tekneleri bu geçmişi yüzeye çıkarmayı sürdürüyor: mamut kemikleri, boynuzdan oyulmuş zıpkınlar, çakmaktaşı aletler ve içinde hâlâ ağaç kökleri bulunan turba. 8 000 yıl önceye gelindiğinde yükselen deniz Doggerland'i sığlık üzerindeki büyük bir adaya indirgemişti. Yaklaşık 8 150 yıl önce Norveç açıklarında Storegga kayması denen dev bir denizaltı heyelanı, geriye kalan kara üzerine bir tsunami gönderdi ve birkaç yüzyıl içinde kalanların tamamı sular altında kaldı.

Sundaland

Kayıp toprakların en büyüğü Güneydoğu Asya'da. Malezya, Sumatra, Cava ve Borneo arasındaki deniz sığdır, çoğu yerde 40 metreden azdır; buzul maksimumunda burası Hindistan'dan büyük, Sundaland adı verilen tek bir kara kütlesiydi. Bugün Sumatra ve Borneo kıyılarında denize dökülen nehirler bir zamanlar şimdiki Güney Çin Denizi'nin ortasında birleşiyordu. Sundaland hızla, yaklaşık 14 000 ile 8 000 yıl önce arasında sular altında kaldı; kıyı çizgisi birkaç insan ömrü içinde yüzlerce kilometre içeri çekildi.

Sahul

Wallace Çizgisi'nin öte yanında Avustralya'nın başına da aynısı geldi: Torres Boğazı üzerinden Yeni Gine'ye, Bass Boğazı üzerinden Tazmanya'ya bağlanarak Sahul adı verilen bir kıta oluşturdu. Timor Denizi ve Banda Denizi'nin derin suları hiç kapanmadı; bu yüzden en az 50 000 yıl önce gelen ilk Avustralyalılar oraya ulaşmak için açık denizi geçmek zorunda kaldı. Bass Boğazı yaklaşık 12 000 yıl önce, Torres Boğazı ise yaklaşık 8 000 yıl önce sular altında kaldı.

Basra Körfezi, Karadeniz ve Florida

Basra Körfezi'nin ortalama derinliği yalnızca 35 metredir; bu yüzden buzul döneminin büyük bölümünde bir nehir vadisiydi: Dicle ve Fırat körfezin tabanından akıp denize ancak Hürmüz Boğazı'nda ulaşıyordu. Karadeniz, İstanbul Boğazı'nın sığ eşiği nedeniyle Akdeniz'den koptu ve okyanusun epey altında duran bir göle dönüştü; kuzeybatı sahanlığı boyunca kuru bir ova uzanıyordu. Florida bugünkü genişliğinin yaklaşık iki katıydı ve Meksika Körfezi kıyısı Tampa'nın 150 kilometreye kadar batısındaydı. Bugün deniz tabanında kalan kaynaklar, mastodonların ve Florida'nın ilk insanlarının su içtiği yerlerdi.

Buz neredeydi

Buzul maksimumunda Laurentide buz tabakası Kanada'yı örtüyor, güneyde New York, Chicago ve Seattle'a kadar uzanıyordu. Hudson Körfezi yakınlarında yüzeyi zeminden 3 kilometreden fazla yükseliyordu; ağırlığı yerkabuğunu öylesine bastırmıştı ki oradaki kara bugün hâlâ yükseliyor. İskandinav tabakası Norveç'i, İsveç'i, Finlandiya'yı ve Baltık'ı gömmüş, Kuzey Denizi'nin kuzeyi üzerinden Britanya tabakasıyla birleşmişti. Alpler, Pireneler, And Dağları, Patagonya, Yeni Zelanda ve Sibirya dağlarında daha küçük buz örtüleri vardı.

Bu haritada buz, tabakaların en geniş hâllerine ait derlenmiş sınırları izliyor. Kaydırıcıyı günümüze doğru getirdikçe her tabaka kabaca yok olduğu tarihte soluklaşıyor: Britanya tabakası 15 000 yıl önce, İskandinavya yaklaşık 10 000 yıl önce, Laurentide buzu ise en son, yaklaşık 7 000 yıl önce. Grönland ve Antarktika hiç erimedi, bu yüzden her dönemde gösteriliyor.

Harita nasıl hazırlanıyor

Açığa çıkan deniz tabanı, HazardSim'in geri kalanıyla aynı yükseklik verisinden geliyor: ETOPO1 modelinden alınan okyanus derinliklerini de içeren, denizde hücre başına yaklaşık 2 kilometre çözünürlüklü küresel bir ızgara. Bir hücre, bugünkü deniz yüzeyinin altında ve seçtiğiniz deniz seviyesinin üstünde kalıyorsa kara olarak boyanıyor. Deniz seviyesinin altında olan ama okyanusla bağlantısı bulunmayan Hazar Denizi, Lut Gölü ve Kattara Çöküntüsü gibi göl ve havzalara dokunulmuyor. Paneldeki alan değeri, görünümdeki boyalı hücrelerin toplamı.

Deniz seviyesi eğrisi, Lambeck ve ark. (2014) tarafından buz hacmine dayanarak yapılan rekonstrüksiyon. Buz tabakası sınırları, Kuzey Yarımküre için Batchelor ve ark. (2019) çalışmasındaki en iyi tahmine dayalı buzul maksimumu rekonstrüksiyonu, güney için ise Ehlers, Gibbard ve Hughes'un (2011) derlemesi; her ikisi de web için sadeleştirildi. Her tabakanın soluklaştığı tarihler yaklaşık değerlerdir.

Haritanın yapmadığı iki şey var. Birincisi, karanın kendi hareketini modellemiyor: Buz tabakalarının altındaki yerkabuğu yüzlerce metre aşağı bastırılmıştı ve hâlâ yeniden yükseliyor; bu nedenle eski buzun yakınındaki kıyılar (İskandinavya, Hudson Körfezi, İskoçya) basit bir deniz seviyesi düşüşünün düşündürdüğünden farklı bir yerdeydi. İkincisi, nehirleri, deltaları ve o zamandan beri biriken tortuyu modellemiyor; yani eski ovalar düz bir kum renginin gösterebileceğinden daha engebeli ve daha ıslaktı.

Sorular

Diğer afetler

Deprem simülatörü

Dünya'nın herhangi bir yerine bir merkez üssü koyun, büyüklüğü seçin ve sarsıntının gerçek bir harita üzerinde nasıl yayıldığını izleyin. Orada yaşayanlardan kaç kişinin öleceğine dair bir tahmin de yanında geliyor.

Deniz seviyesi yükselmesi haritası

Okyanusu bir metre, on metre ya da Dünya'daki bütün buzulların erimesi kadar yükseltin ve tam olarak hangi sokakların ortadan kalktığını görün.

Kasırga simülatörü

İstediğiniz güçte bir kasırgayı gerçek bir kıyı şehrine gönderin ve fırtına kabarmasının gerçek arazi üzerinde nasıl ilerlediğini izleyin; rüzgâr bölgeleri ve tahmini can kaybı da ekranda.

Asteroit çarpması simülatörü

Taş, demir, buz ya da gevşek molozdan oluşan bir cismi Dünya'nın herhangi bir noktasına düşürün; açtığı krateri, oluşturduğu ateş topunu ve şok dalgasının ne kadar uzaktaki camları kırdığını görün.

Tsunami simülatörü

Bir kıyı şehri seçin, kıyıdaki dalga yüksekliğini belirleyin ve suyun gerçek yükseklik verisi üzerinde, arazi ona üstün gelene kadar içeri doğru tırmanışını izleyin.

Yanardağ simülatörü

Gerçek bir yanardağı patlama ölçeğinde istediğiniz büyüklükte patlatın ve piroklastik akıntıların ve külün ne kadar uzağa ulaşacağını görün.