Najsilniejsze i najtragiczniejsze trzęsienia ziemi oraz to, jak naprawdę działa magnituda

Magnituda mierzy energię uwolnioną na uskoku, a intensywność opisuje wstrząsy w miejscu, w którym stoisz. To, czy ludzie zginą, zależy głównie od czegoś innego: od budynku, w którym akurat są, i od pory dnia.

Zaktualizowano 16 września 2026

W 2010 roku obie Ameryki nawiedziły w odstępie sześciu tygodni dwa trzęsienia ziemi. To w Chile uwolniło mniej więcej 500 razy więcej energii niż to na Haiti. Chile straciło około 525 osób, Haiti od 46 000 do 316 000. Żeby wyjaśnić tę przepaść, potrzeba dwóch liczb, które w wiadomościach często zlewają się w jedną, i krótkiej listy najczarniejszych dni w dziejach planety.

Magnituda i intensywność to dwie różne liczby

Trzęsienie ziemi ma jedną magnitudę. To cecha samego źródła: jak duża powierzchnia uskoku się przesunęła, o ile i jak sztywna była skała. Magnituda nie zmienia się w zależności od tego, gdzie jesteś.

Trzęsienie ziemi ma za to wiele intensywności. Intensywność opisuje, co wstrząsy zrobiły w konkretnym miejscu: czy ludzie się obudzili, czy popękał tynk, czy zawaliły się budynki. W USA stosuje się zmodyfikowaną skalę Mercallego, zapisywaną cyframi rzymskimi od I (nieodczuwalne) do XII, a w Rosji podobną, 12-stopniową skalę MSK-64. Intensywność maleje z odległością i głębokością, rośnie na miękkich osadach i zależy od tego, jak reagują miejscowe budynki.

Magnituda 7,0 pod miastem i 7,0 dwieście kilometrów od brzegu to to samo trzęsienie ziemi, ale zupełnie inne katastrofy. Symulator pokazuje właśnie to: wybierasz magnitudę, a on rysuje pierścienie intensywności od V (wyraźnie odczuwalne) do IX i wyżej (budynki się walą). Potem wybrana jakość zabudowy decyduje, ile osób w obrębie tych pierścieni zginie.

Czym jest skala Richtera i jak działa

W 1935 roku Charles Richter z Caltechu zaczął oceniać trzęsienia ziemi w południowej Kalifornii według amplitudy zapisu na określonym sejsmografie, z poprawką na odległość. Jego magnituda lokalna sprawdzała się tylko dla kalifornijskich wstrząsów w promieniu około 600 km od tego przyrządu, ale sam pomysł, czyli logarytmiczna liczba opisująca wielkość trzęsienia, dał początek najsłynniejszej skali w nauce.

Zasada działania: każdy kolejny pełny stopień oznacza dziesięciokrotnie większą amplitudę fal na sejsmogramie i, co ważniejsze, około 32 razy więcej energii. Dwa stopnie to 32 × 32, czyli mniej więcej tysiąc razy więcej. Magnituda 8 nie jest dwa razy silniejsza od magnitudy 4, tylko uwalnia około miliona razy więcej energii.

Słabością skali Richtera jest nasycenie: powyżej mniej więcej magnitudy 7 mierzone przez nią fale przestają rosnąć, więc wszystkie wielkie trzęsienia wyglądały podobnie. W 1979 roku Tom Hanks i Hiroo Kanamori wprowadzili skalę magnitudy momentowej (Mw), obliczanej z parametrów samego pęknięcia: sztywność skały × powierzchnia przesuniętego uskoku × średnie przemieszczenie. Dostrojono ją tak, by tam, gdzie działają obie skale, dawała te same liczby co skala Richtera, i dlatego media wciąż mówią „w skali Richtera”. Magnitudy podawane dziś dla dużych trzęsień, w tym wszystkie w tym artykule, to magnitudy momentowe.

Jaki jest zakres skali Richtera? Formalnie nie ma ona ani górnej, ani dolnej granicy. Bardzo słabe wstrząsy mogą mieć magnitudę ujemną, a te poniżej mniej więcej 2 rzadko się odczuwa. Górną granicę wyznacza Ziemia, a nie wzór: największa zmierzona wartość to 9,5.

Jak często zdarzają się trzęsienia o danej magnitudzie

Każdy kolejny stopień magnitudy jest mniej więcej dziesięć razy rzadszy. USGS szacuje, że co roku występuje około 500 000 wykrywalnych trzęsień ziemi, z czego około 100 000 jest odczuwalnych, a około 100 wyrządza szkody.

Liczby to średnie światowe USGS z lat 2000–2021 (średnia wieloletnia od 1900 roku to około 15 zdarzeń o magnitudzie 7 i jedno o magnitudzie 8 rocznie). Poszczególne lata bardzo się różnią: od 6 do 23 zdarzeń o magnitudzie 7 i od 0 do 4 o magnitudzie 8.

Najsilniejsze zarejestrowane trzęsienia ziemi

Wszystkie największe trzęsienia ziemi w historii pomiarów wystąpiły w strefach subdukcji, gdzie jedna płyta wsuwa się pod drugą wzdłuż uskoku długiego na setki kilometrów. Tylko te meganasunięcia mają wystarczająco dużą powierzchnię uskoku, by osiągnąć magnitudę 9.

Valdivia, Chile, 22 maja 1960: magnituda 9,5

Największe zarejestrowane trzęsienie ziemi rozerwało uskok, którego długość USGS określa na prawie 1 000 mil (1 600 km). Przyjęta wartość to 9,5, a opublikowane szacunki mieszczą się w przedziale od około 9,4 do 9,6. Według danych USGS w południowym Chile zginęło około 1 655 osób (szacunki wahają się od 1 000 do 6 000), mniej więcej 2 mln straciło dach nad głową, a tsunami następnego dnia zabiło ludzi na Hawajach i w Japonii. Ponieważ skala jest logarytmiczna, sama Valdivia uwolniła mniej więcej tyle energii, co cztery kolejne trzęsienia z listy razem wzięte.

Alaska 1964, Sumatra 2004, Tōhoku 2011

Wielkie trzęsienie ziemi na Alasce z 27 marca 1964 roku (9,2) to największe w historii USA. Większość z jego 131 ofiar zginęła w tsunami, w dużej mierze w lokalnych falach wywołanych podwodnymi osuwiskami. Trzęsieniu ziemi Sumatra–Andamany z 26 grudnia 2004 roku przypisuje się zwykle magnitudę 9,1 (niektóre szacunki dochodzą do 9,3), a wywołane przez nie tsunami zabiło około 227 900 osób. Trzęsienie ziemi Tōhoku z 11 marca 2011 roku ma 9,0 w katalogu japońskim i 9,1 w katalogu USGS. Zginęło lub zaginęło około 18 500 osób, niemal wszystkie w tsunami. Wszystkie trzy fale opisujemy w tekście najbardziej zabójcze tsunami w historii.

Kamczatka, 1952 i 2025

Rów Kurylsko-Kamczacki, gdzie płyta pacyficzna wsuwa się pod północnoamerykańską w tempie około 8 cm rocznie, 4 listopada 1952 roku wywołał trzęsienie ziemi o magnitudzie 9,0. Jego tsunami jeszcze przed świtem zmiotło Siewiero-Kurylsk na wyspie Paramuszyr. Raport wysłany do Moskwy mówił o 2 336 zabitych, a katastrofę przez dziesięciolecia trzymano w tajemnicy. 30 lipca 2025 roku (29 lipca według UTC) ta sama strefa przyniosła wstrząs o magnitudzie 8,8 około 119 km od Pietropawłowska Kamczackiego. Było to najsilniejsze trzęsienie ziemi na świecie od czasu Tōhoku, poprzedzone dziesięć dni wcześniej wstrząsem wstępnym o magnitudzie 7,4. Tsunami znów zalało port w Siewiero-Kurylsku, ale nie zgłoszono ofiar śmiertelnych ani od wstrząsów, ani od fal. Przy magnitudzie mniejszej o 0,2 uwolniło mniej więcej połowę energii z 1952 roku.

Czy możliwe jest trzęsienie ziemi o magnitudzie 10? I mit „9,9”

Filmy i wpisy o „trzęsieniu ziemi 9,9, największym na świecie” opisują coś, co nigdy się nie wydarzyło. Nigdy nie zarejestrowano wstrząsu o magnitudzie 9,9, a rekord Valdivii (9,5) trzyma się od ponad sześćdziesięciu lat.

Magnitudy 10 nie wyklucza wzór, tylko planeta. Magnituda rośnie wraz z powierzchnią przesuwającego się uskoku, a USGS wprost stwierdza, że trzęsienia o magnitudzie 10 nie mogą się zdarzyć: nie znamy dość długiego uskoku, a taki musiałby okrążać większą część Ziemi. Magnituda 10 oznaczałaby około 5,6 raza więcej energii niż w Valdivii. Uderzenia dużych planetoid mogą wstrząsnąć gruntem mocniej, ale to nie są trzęsienia ziemi; zob. co robi meteor zależnie od rozmiaru.

Najtragiczniejsze trzęsienia ziemi w historii

Jeśli uszeregować trzęsienia ziemi według liczby ofiar, a nie magnitudy, lista zmienia się niemal całkowicie. Tylko jedno zdarzenie, Sumatra 2004, figuruje na obu.

Shaanxi, 1556: około 830 000 ofiar

23 stycznia 1556 roku trzęsienie ziemi o szacowanej magnitudzie około 8 nawiedziło dolinę rzeki Wei w północnych Chinach. Liczba ofiar, odtworzona z chińskich kronik, wynosi około 830 000 i wciąż jest najwyższa w historii trzęsień ziemi. Wiele ofiar mieszkało w yaodong, domach wykutych w urwiskach z miękkiego lessu, które zawaliły się na ludzi w środku.

Tangshan, 1976: 242 000 według oficjalnych danych

28 lipca 1976 roku o 3:42 nad ranem trzęsienie ziemi o magnitudzie 7,5 uderzyło dokładnie pod Tangshanem, miastem przemysłowym liczącym około miliona mieszkańców. Niemal wszyscy spali w budynkach z niezbrojonej cegły, a miasto zostało prawie zrównane z ziemią. Oficjalny bilans to około 242 000 ofiar. Nieoficjalne szacunki są znacznie wyższe, a prawdziwa liczba pozostaje nieznana.

Haiti, 2010: skąd tak szeroki przedział

Trzęsienie ziemi o magnitudzie 7,0 nastąpiło 12 stycznia 2010 roku o 16:53, około 25 km od Port-au-Prince, przeludnionej stolicy zbudowanej z niezbrojonego, kiepskiej jakości betonu. Rok później rząd Haiti podał liczbę 316 000 ofiar. Niezależne badania gospodarstw domowych wykazały znacznie mniej, od około 46 000–85 000 do mniej więcej 160 000, w zależności od zespołu. Rozbieżność wynika z tego, że samo państwo zostało sparaliżowane (zawaliły się Pałac Narodowy, budynek parlamentu i wiele ministerstw), a wiele ofiar trafiło do masowych grobów bez policzenia.

Kantō 1923, Mesyna 1908, Turcja–Syria 2023

Wielkie trzęsienie ziemi w regionie Kantō uderzyło w Tokio i Jokohamę 1 września 1923 roku o 11:58, gdy w miastach pełnych drewnianych domów rozpalano piece do przygotowania obiadu. Pożary podsycane wiatrem zabiły większość z około 105 000 ofiar (starsze dane mówią o 142 000). Trzęsienie ziemi w Mesynie nastąpiło przed świtem 28 grudnia 1908 roku, a po kilku minutach nadeszło tsunami. Zginęło 75 000–82 000 osób, najwięcej w dziejach Europy. Trzęsienia ziemi w Kahramanmaraş z 6 lutego 2023 roku, o magnitudzie 7,8 o 4:17 i 7,5 dziewięć godzin później, zburzyły dziesiątki tysięcy budynków w Turcji i Syrii. Według oficjalnych danych zginęło ponad 59 000 osób.

Dlaczego liczba ofiar zależy od budynków, a nie od magnitudy

Wystarczy zestawić obie listy, by zobaczyć prawidłowość. Chile, 27 lutego 2010, magnituda 8,8: wstrząs nastąpił o 3:34 w nocy, gdy ludzie spali, i zabił około 525 osób, wiele z nich w tsunami, które przyszło potem. Haiti, sześć tygodni wcześniej, magnituda 7,0: mniej więcej 500 razy mniej energii i liczba ofiar wyższa o jeden lub dwa rzędy wielkości. Chile po 1960 roku odbudowało się według jednych z najsurowszych na świecie norm sejsmicznych i pilnuje ich przestrzegania. Haiti nie miało egzekwowanych krajowych przepisów budowlanych.

Dlatego symulator pyta, jak zbudowane jest miasto. Dobrze zaprojektowana konstrukcja szkieletowa z żelbetu pęka, ale stoi. Niezbrojony mur, ciężkie dachy na słabych ścianach i źle zaprojektowane detale betonowe zawodzą przy intensywnościach, które nowoczesne budynki wytrzymują.

Pora dnia też ma znaczenie

Od pory dnia zależy, kto przebywa w jakim budynku. Tangshan (3:42) i Turcja (4:17) zaskoczyły ludzi we śnie, w budynkach, które runęły. Northridge uderzyło w Los Angeles o 4:31 w dzień świąteczny, gdy zawalone wiadukty autostrad były niemal puste. Pora dnia waży jednak mniej: chilijskie 8,8 również nastąpiło w nocy, a zabiło ułamek tego, co popołudniowe trzęsienie na Haiti.

Spitak i Nieftiegorsk: radziecka lekcja

7 grudnia 1988 roku o 11:41 trzęsienie ziemi o magnitudzie 6,8, umiarkowanej w skali światowej, nawiedziło północną Armenię. Intensywność sięgnęła 10 stopni w skali MSK w Spitaku i 9 w Leninakanie (dziś Giumri). Zginęło około 25 000 osób, a ponad pół miliona straciło domy, głównie dlatego, że bloki z prefabrykatów, w których stropy były słabo połączone z konstrukcją nośną, rozpadły się na części.

Siedem lat później, 28 maja 1995 roku o 1:04 czasu miejscowego, trzęsienie ziemi o magnitudzie 7,0–7,1 zniszczyło Nieftiegorsk, miasteczko naftowców na Sachalinie. Jego siedemnaście pięciokondygnacyjnych bloków z wielkiej płyty nie zaprojektowano na silne wstrząsy, bo radziecka mapa zagrożenia sejsmicznego znacznie zaniżała ryzyko dla tego obszaru, i budynki zawaliły się na śpiących mieszkańców. Zginęło około 2 000 osób (źródła podają od 1 989 do 2 040), czyli co najmniej połowa miasta. Nieftiegorska nigdy nie odbudowano. To wciąż najtragiczniejsze trzęsienie ziemi we współczesnej Rosji.

Największe trzęsienia ziemi w Kalifornii

Kalifornia leży na systemie uskoków San Andreas, gdzie płyty pacyficzna i północnoamerykańska przesuwają się względem siebie. Takie uskoki nie mogą wywołać trzęsienia o magnitudzie 9, ale dają bardzo niszczycielskie siódemki.

• Fort Tejon, 9 stycznia 1857, magnituda 7,9. Razem z trzęsieniem z 1906 roku dzieli tytuł największego w Kalifornii. Rozerwało około 300 km uskoku San Andreas, od okolic Parkfield prawie do Wrightwood, z przesunięciem dochodzącym do 9 m. Stan był wtedy tak słabo zaludniony, że zginęła jedna lub dwie osoby.
• San Francisco, 18 kwietnia 1906, magnituda 7,9. Dłuższe pęknięcie, od San Juan Bautista po Przylądek Mendocino. Pierwsze doniesienia mówiły o kilkuset zabitych, ale badania Gladys Hansen i Emmeta Condona wskazują na ponad 3 000 ofiar. Pożary trawiły miasto przez trzy dni na obszarze 4,7 mili kwadratowej.
• Loma Prieta, 17 października 1989, magnituda 6,9. Wstrząs nastąpił o 17:04, tuż przed meczem World Series na stadionie Candlestick Park. Z 63 ofiar 42 zginęły, gdy górny poziom wiaduktu Cypress Street w Oakland runął na dolny.
• Northridge, 17 stycznia 1994, magnituda 6,7. Ukryty uskok nasuwczy pod Doliną San Fernando: co najmniej 57 zabitych, zawalone autostrady i popękane połączenia w konstrukcjach stalowych, które doprowadziły do zmiany przepisów.

Powtórka z 1906 roku uderzyłaby w wielomilionowy obszar Zatoki San Francisco, w większości zabudowany zgodnie z nowoczesnymi normami, ale z wieloma starszymi budynkami murowanymi i budynkami z „miękkim” parterem. Wypróbuj ten scenariusz, a potem zmień jakość zabudowy i zobacz, jak zmienia się szacowana liczba ofiar. Symulacje, które odwiedzający uruchomili w ciągu ostatnich 30 dni, znajdziesz w zakładce ostatnie symulacje.

Więcej artykułów